Brenda de Groot
Monkeys

Mantelbaviaan

Iedereen heeft zo zijn favorieten. Favoriete kleur, favoriete seizoen, favoriet broodbeleg, en ga zo maar door. In dit soort onderwerpen ben ik vrij mainstream: blauw, zomer en pindakaas zijn waarschijnlijk ook jouw favorieten, of anders wel die van mijn buurvrouw twee huizen verderop. Maar als het om apensoorten gaat heb ik vrij alternatieve voorliefdes. Na een paar ‘saaie’ bladetende apen wil ik je nu introduceren tot een andere onderschatte apengroep die mijn hart heeft gestolen: de bavianen. En dan met name de mantelbaviaan.

In dierentuinen kunnen de mantelbavianen steevast rekenen op honende opmerkingen en wijzende vingertjes in de richting van hun roze kont. Niet dat het ze ook maar iets kan schelen. Als je geluk hebt gunnen ze je een arrogante blik, waarna ze verdergaan met hun leven. Precies die laid-back houding is wat ik zo mooi vind aan mantelbavianen. Ze komen op mij over als een heel stabiele apensoort die zich in iedere omstandigheid wel redt. Aardbevingen, vulkaanuitbarstingen, total apocalypse – de mantelbavianen halen hun bemantelde schouders op en gaan door met hun business as usual.

Wat die business precies inhoudt lees je in dit artikel over het vreugdevolle leven van de mantelbaviaan.

Illustratie van een mantelbaviaan - illustration of a hamadryas baboonWat is een Mantelbaviaan?

Er bestaan 5 bavianensoorten, waar de mantelbaviaan er één van is. Voor de oude Egyptenaren waren dit heilige dieren, wat ze waarschijnlijk te danken hebben aan hun opvallende uiterlijk. Deze soort is namelijk uniek om zijn pluizige grijze mantel en roze gezicht. Of nou ja, dat geldt voor de mannetjes. De vrouwtjes zijn bruin, een stuk kleiner en hebben een grijs gezicht. Met hun lange snuit hebben bavianen wel wat weg van een hond. Dat ze ook nog eens ‘blaffen’ en lange afstanden afleggen op hun vier poten maakt deze apensoort nog ‘hondachtiger’, naar mijn idee.

De mannetjes vind ik persoonlijk prachtig. Hun vacht is echt heel bijzonder: het lijkt alsof de haren de vorm van een muizentrappetje hebben, en als je goed kijkt zie je dat dit komt doordat er een soort ribbelpatroon in de kleur van iedere haar zit. Maar laat je niet misleiden door de aaibaarheidsfactor van hun fluffy vacht. De mannetjes hebben enorm lange hoektanden, waar ze vaak mee showen door uitgebreid te gapen. Gapen is een nonchalant signaal naar andere mannetjes:

Watch it, boy. Dit is wat ik in huis heb.

Foto credits: Michael Dalder/Reuters

Die scherpe tanden kunnen behoorlijk wat schade aanrichten, en door te gapen voorkomen de bavianen mogelijk een gevecht – met zulke wapens denk je namelijk wel twee keer na voordat je je tegenstander te lijf gaat. Daarnaast kan overmatig gapen bij bavianen in gevangenschap ook duiden op stress.

De mannetjes zijn wel twee keer zo groot als de vrouwtjes: 70 – 80 cm en 17 – 25 kg tegenover 40 – 45 cm en 10 – 13 kg. Hun staart is vrij kort, zo’n 40 – 60 cm, en wordt door jonge baviaantjes vaak gebruikt als ‘rugsteun’ wanneer ze op hun moeders rug zitten. Mantelbavianen kunnen in gevangenschap wel 37 jaar oud worden.


Feitjes

Wetenschappelijke naam:
Papio hamadryas

Engelse naam:
Hamadryas baboon, Sacred baboon

Taxonomische indeling

Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Gewervelden)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Primates (Primaten)
Familie: Cercopithecidae (Apen van de Oude Wereld)
Onderfamilie: Cercopithecinae (Meerkatachtigen)
Geslacht: Papio (Bavianen)
SoortPapio hamadryas
Photo credits: Stuart Haldon


Leefgebied

Mantelbavianen leven in het woestijnachtige gebied van de ‘Hoorn van Afrika’. Je vindt ze in grote getale in Ethiopië, al komen ze ook voor in Oost-Sudan, Eritrea, Djibouti en Noordoost Somalië. Als je de Rode Zee oversteekt naar Saoudi-Arabië en Yemen, dan kun je ze ook daar tegenkomen. Vroeger leefden er groepen mantelbavianen in Egypte, maar tegenwoordig zie je ze daar niet meer.

Klik hier voor een interactieve map.

Gedrag en Biologie

Bavianen brengen hun leven voornamelijk voor op de grond, zo ook de mantelbaviaan. Er zijn overigens ook weinig bomen in de droge gebieden waar ze leven. ’s Avonds zoeken de bavianen steile kliffen en de schaarse bomen daar op om te gaan slapen.

Babybaviaantjes

Het hele jaar door kunnen er jongen geboren worden, al heb je rond juni (en december in Ethiopië) de meeste kans om babybaviaantjes te zien. De moeders zogen hun jong 15 maanden, waarna het ukkedrummeltje toch echt zelf het woestijnbuffet moet gaan ontdekken. De mannetjes zijn tolerant naar de kleintjes. Ze laten ze op hun rug rijden en spelen soms met ze, onder het toeziend oog van hun moeder. Mantelbaviaanmoeders zijn namelijk gek van hun kroost. Ze vlooien ze, dragen ze op hun rug en houden ze aan hun staart vast om te voorkomen dat ze te ver weglopen.

Foto credits: Adelaide Zoo

Baby kidnap

Niet alleen vrouwtjes, maar ook jonge mannetjes zijn geïnteresseerd in de baby’s, al kan dit wat minder goed uitpakken voor de kleintjes. Niet zelden worden jongen gekidnapt door andere mannetjes. Een mannetje kan een kleintje weglokken bij zijn moeder door hem aan te bieden om op zijn rug te komen zitten. Dit klinkt schattig, maar leidt ook vaak tot de dood van het jonkie, dat uitdroogt of uitgehongerd raakt. Gelukkig worden de gekidnapte jongen vaak teruggehaald door de leider van hun groep. 

Groepsstructuur

Mantelbavianen hebben een fascinerende groepsstructuur. Er bestaan vier niveau’s, opgebouwd uit kleine familiegroepen die onderling samenkomen om enorme troepen van honderden apen te vormen! Ik heb ze hier eventjes voor je uitgeplozen:

  1. Harem
    Dit is het kleinste groepsniveau, dat je kunt zien als een soort familiegroep. Een harem bestaat uit een aantal vrouwtjes (maximaal 10) en hun jongen, die worden geleid door een volwassen mannetje. Het mannetje houdt de vrouwtjes streng onder de duim, en wie te ver van hem afdwaalt wordt met agressie teruggehaald. Ook voorkomt het mannetje dat er een hiërarchie onstaat onder de vrouwtjes, al kibbelen ze onderling wel om wie het mannetje mag vlooien of naast hem mag zitten. Harems worden vaak gevolgd door een solitair mannetje die meestal aan de leider gerelateerd is.
  2. Clan
    De leidende mannetjes van harems werken samen en communiceren met elkaar. Vaak zijn dit mannetjes die genetisch aan elkaar gerelateerd zijn, zoals broers, vaders of zoons. Deze groepen die uit meerdere harems bestaan worden ‘clans’ genoemd. Hoe ouder het mannetje, hoe hoger zijn rang in deze clanhiërarchie.
  3. Band
    De clans komen vaak samen in grote ‘bands’ van 30 tot 90, en soms wel 200 individuen. Bands delen een gezamenlijk leefgebied waarin ze reizen en naar voedsel zoeken. Dit heeft dus niets met een baviaan achter een drumstel te maken, al lijkt het me wel een leuk plaatje.
  4. Troep
    Slaapplaatsen op kliffen worden vaak gedeeld door meerdere bands, die zo een ‘troep’ vormen. De troepen kunnen wel 800 bavianen bevatten! Als je ’s avonds zo’n slaapplek bezoekt ben je verzekerd van een enorm spektakel!

Jonge mannetjes vormen vaak samen een groep die achter andere harems aandrentelen. Uiteindelijk heeft ieder mannetje maar één doel: een eigen harem bemachigen. En ze hebben meerdere manieren gevonden om dit voor elkaar te krijgen. Zo kunnen ze een jong vrouwtje kidnappen en deze houden tot ze oud genoeg is om zelf jongen te krijgen. Maar vrouwtjes kunnen ook vrijwillig meegaan met een ander mannetje, als ze dat voor elkaar krijgt onder het strenge toezien van de leider. Hoe minder graag een vrouwtje de leider mag, hoe meer kans er is dat ze door een ander mannetje wordt meegenomen. Terwijl mannetjes vaak in de buurt van de clan blijven waar ze zijn geboren, reizen jonge vrouwtjes regelmatig tussen clans en zelfs bands. De vrouwtjes lijken dus behoorlijk weinig te zeggen te hebben, maar hebben wel degelijk een eigen wil die ze vaak genoeg volgen als het hen niet bevalt.

Eten

Mantelbavianen zijn geen kieskeurige eters, maar dat kunnen ze zich ook niet veroorloven in het gebied waarin ze leven. De bavianen eten wat ze tegenkomen, zoals gras, wortels, knollen, fruit, bladeren, knoppen en insecten. Ook jagen ze soms op kleine zoogdieren zoals hazen en jonge gazelles.

Foto credits: Adelaide Zoo

Bedreigingen

Mantelbavianen worden als soort niet bedreigd, al kunnen ze op lokaal niveau wel lijden onder landbouw- en irrigatieprojecten waardoor hun leefgebied verloren gaat. Ook wordt er gejaagd op de mannetjes, om hun mooie vacht te bemachtigen. Vroeger werden ze veel gevangen voor wetenschappelijk onderzoek, maar dat is nu gelukkig verleden tijd!

“Ongedierte”

Maar er is een keerzijde aan hun talrijkheid. Mantelbavianen worden namelijk, net als alle andere bavianensoorten, als ongedierte beschouwd. Dit betekent dat je praktisch vrij bent om met ze te doen en laten wat je wilt. Mensen mogen ze vangen, op ze jagen en ook doden. Geen haan die ernaar kraait. Dat bavianen ook steden en dorpen bezoeken om eten te vinden, en hierbij vaak in conflict komen met de bevolking, draagt niet bij aan een goede reputatie. Gelukkig zijn er een paar mensen uit mijn primatologie-studiejaar die zich inzetten om het mens-baviaanconflict op te lossen.

Toch stemt het me treurig. Het lijkt wel alsof er geen neutrale middenmoot is in primatenland: een soort is óf bedreigd en beschermd, óf wordt als ongedierte beschouwd dat moet worden bestreden. Ik ben er nog niet uit wat ik erger vind. In ieder geval hoop ik dat blogs als deze bijdragen aan een positief imago voor álle dieren, ongeacht zijn soort of talrijkheid.

Bronnen

IUCN Red List of Threatened Species: http://www.iucnredlist.org/details/16019/0
Arkive: http://www.arkive.org/hamadryas-baboon/papio-hamadryas/
Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Hamadryas_baboon#Social_life


 Foto’s

Van Anando, mijn favoriete baviaan. Ik nam deze foto’s tijdens m’n halve jaar vrijwilligerswerk bij Stichting AAP Primadomus in Spanje. Anando was de laagste in rang in de bavianengroep, en ik probeerde bij het voeren zoveel mogelijk lekkers in zijn richting te werpen, zonder dat de rest het doorhad. Dat lukte gelukkig vaak – toch een voordeel dat bavianen niet de meest snuggere apensoort zijn 😉

Mantelbaviaan bij Stichting AAP Primadomus

Hamadryas baboon in captive enclosure

You Might Also Like...

No Comments

Leave a Reply