Brenda de Groot
Ethiek Vegan

De Wetenschap en Veganisme

Er zijn twee dingen waar ik ontzettend van houd, en dat zijn wetenschap en veganisme. Maar er is ook iets waar ik een bloedhekel aan heb. En dat is pseudowetenschap, oftewel

ONZIN.

Godsdienst, ‘paranormale’ kwakzalvers en liegende wetenschappers, ik krijg er spontaan uitslag van. Ik ben met name allergisch voor personen die beweringen doen waar geen enkel bewijs voor is, maar die door hun aanzien hordes mensen doen laten geloven wat ze zeggen, en daar een hoop geld mee verdienen. De beste voorbeelden hiervan zijn zogenaamd paranormale oplichters zoals Derek OgilvieChar en Uri Geller.

Maar dit artikel heet niet ‘Wetenschap en oplichters’ maar ‘Wetenschap en veganisme’. Ik ben ervan overtuigd dat deze laatste twee in harmonie zijn met elkaar, maar helaas schotelt de media ons nog al te vaak een heel ander beeld voor. Het plaatje dat herhaaldelijk wordt getoond is dat van de hippe maar ietwat domme veganist versus de alwetende expert.

In de rechterhoek, onze geliefde doe-maar-normaal-voedingsdeskundige met papiertjes op zak, en in de linkerhoek, de zoveelste boomknuffelende, trendhoppende, lariekoekverkondigende veganist.

Tegenstanders strooien met interessant-klinkende argumenten tegen veganisme, door te beweren dat een plantaardig dieet bijvoorbeeld te weinig eiwit, vitamine B12 of calcium bevat. Dat dat eerste klinklare onzin is, vitamine B12 in pilvorm te verkrijgen is zoals ook koeien die in pilvorm krijgen, en het laatste over calcium nog zeker niet is gezegd, dat hoor je bijna nooit. Voor uitweiding op onderwerpen is namelijk geen tijd in snelle talkshows.

To make matters worse: de wetenschappelijke feiten over de voordelen van een plantaardig eetpatroon hoor je ook bijna nooit. Bijvoorbeeld dat het risico op kanker bij een veganistisch dieet drastisch lager is dan bij een ‘gewoon gezond’ vleesbevattend dieet [1,2]. Kanker is doodsoorzaak nummer één in Nederland, en het voorkómen van kanker vind ik persoonlijk toch wat belangrijker dan het gemuggenzift over of je B12 beter direct of via een koe kunt scoren. Tot slot is het zo algemeen bekend dat groente, fruit, vezels en onverzadigde vetten een gunstig effect op je gezondheid hebben, dat ik er geen referenties bij ga zetten. En laat dat nou net in grote getale voorkomen in een veganistisch dieet.

Potentiële Veganistische Onzin

Maar ja, ook vegaland kent pseudowetenschappelijke gekkies. Waaronder potentiëel onzin-uitkramende veganisten die een hoop geld verdienen met hun potentiëel pseudowetenschappelijke boeken. Ik doel hier op onder andere Freelee the Banana Girl, Rens Kroes (oké, die is niet helemaal vegan) en de meiden van The Green Happiness.

Voordat je me aan de schandpaal nagelt omdat je toevallig fan bent van bovengenoemden: lees de zin nog even een keer. Het cruciale woord hierin is ‘potentiëel’.

Ja, ik denk ook dat het ’50-Days’-boek van The Green Happiness te weinig calorieën bevat dan goed is voor een mens, en nee dank je de koekoek Rens, voor 20 minuten kokosolie gorgelen. Maar ten eerste is dat mijn mening, en ten tweede vind ik het onterecht om The Green Happiness, Rens Kroes en iedere blije vegan en gezondheidsfriemel in de categorie ‘oplichters’ te proppen.

Het verschil zit ‘m in twee dingen:

  1. Ze geloven oprecht in wat ze verkondigen
  2. Ze zouden zomaar eens gelijk kunnen hebben

De Zoektocht naar de waarheid

Wat we in ieder geval niet moeten doen is dingen klakkeloos voor absolute waarheid aannemen omdat knappe vegans erbij zweren en jij zo’n leven en uiterlijk ook wel ziet zitten. Maar lieve mensen, wat we zéker niet moeten doen is zomaar alle nieuwe ideeën van tafel vegen. Iets met kind en badwater enzo. Een idee dat nog niet wetenschappelijk is onderzocht betekent namelijk nog niet dat het niet waar is. Alle feitjes die door wetenschappelijk onderzoek bevestigd zijn, zijn begonnen als idee.

Maar hoe kom je er nou achter of een idee waar of onzin is? Nou: door op een zo nauwekeurig en objectief mogelijke manier een vraag zo goed mogelijk proberen te beantwoorden. En dat is wat wetenschappers (horen te) doen. Wetenschap is namelijk niets anders dan de zoektocht naar de waarheid*. Klinkt pretty awesome, niet?

Wetenschappers Maken ook Fouten

Vind ik in ieder geval wel. Ik sta dan ook vierkant achter de filosofie van de wetenschap. Maar ik moet toegeven dat ik soms zo m’n twijfels heb bij de praktische uitvoering ervan. Wetenschappers zijn ook maar mensen, die af en toe fouten maken en soms niet helemaal eerlijk zijn**. En dan is wat er uit die artikelen komt misschien helemaal niet de waarheid.

Allereerst wil ik even vermelden dat de meeste wetenschappelijke artikelen gewoon wel prima in orde zijn, omdat ze door een strenge keuring zijn gekomen dat ieder artikel ondergaat voordat het in het tijdschrift wordt geplaatst.

Maar zoals ik al zei, kan een artikel bewust of onbewust fouten bevatten. Van inleiding tot dankwoord.

In dit artikel wil ik je bewust maken op de valkuilen in de wetenschap. Misschien is dit voor de meeste mensen een ver-van-mijn-bed-show, maar in de strijd tegen ‘nepnieuws’ en – parallel hieraan – pseudowetenschap, wil ik dit tóch kwijt. Je weet maar nooit wanneer het van pas komt.

De Valkuilen van de Wetenschap

Maak je klaar voor een stoomcursus bewustwording van valkuilen in de wetenschap. Ik begin helemaal achteraan in een wetenschappelijk artikel, bij het dankwoord, oftewel de acknowledgements. Mocht je nog nooit een wetenschappelijk artikel hebben gezien, dan kun je hier klikken voor een voorbeeld, dan weet je wat waar staat #schaamtelozezelfpromotie. Vooral voor veganisme is dit gedeelte belangrijk:

1. Het Dankwoord

Waarmee je potentiëel corrupte artikelen kunt herkennen

In het dankwoord bedanken de auteurs degenen die hebben meegeholpen aan het totstandkomen van het onderzoek en het artikel. Je kunt je moeder bedanken voor haar spellingscheck of je mentor voor haar eindeloze geduld en goede ideeën. In het dankwoord vind je ook welke instantie of organisatie het onderzoek heeft gefinancierd. En surprise surprise: onderzoek naar voeding wordt massaal gesponsord door de industrie waar het over gaat.

Dus gaat het onderzoek over suiker, dan wordt dit hoogstwaarschijnlijk gesponsord door bedrijven die winst maken met suiker; gaat het over melk, dan zijn de bedrijven in de melkindustrie de gulle gevers, etc. Je kunt om minder wantrouwig worden. Want waarom zouden dit soort winstmakende bedrijven het onderzoek sponsoren? Naar mijn idee is het naïef om te denken dat ze dit doen uit liefdadigheid. Geld is macht, en door het onderzoek te financieren creëert de industrie een afhankelijke relatie: de wetenschappers krijgen geld voor het onderzoek, in ruil voor een vinger in de pap. En dat terwijl wetenschap juist onafhankelijk zou moeten zijn!

Complottheorieën zijn er al genoeg, dus ik nam even de proef op de som. En ja hoor, het eerste het beste artikel dat ik tegenkwam dat zuivel als ‘gezondheidsbevorderend’ bestempelde werd bijvoorbeeld gefinancierd door Nestec, een particulier bedrijf dat eigendom is van Nestlé. En Nestlé ken je misschien wel van haar zo-goed-als monopolie op babymelkpoeders..? The list goes on. Zo is pasgeleden aan het licht gekomen dat in de jaren ’60 onderzoekers een behoorlijk bedrag toegespeeld kregen om suiker minder schadelijk te doen lijken dan dat het daadwerkelijk is.

De gulle gevers kunnen dus een grote invloed hebben op wat er wordt onderzocht, hoe dit wordt gedaan en – het allerergste –  wat de conclusie zou moeten zijn. In dat laatste geval heeft het niets meer met wetenschap te maken, maar is het damnright propaganda. Het probleem is alleen dat je nooit écht zeker weet hoe het zit, tenzij je direct in het onderzoek betrokken was. Maar dat de wetenschap afhankelijk is van een winstgevende industrie die verdient op hetgeen waar het onderzoek over gaat is op z’n minst dubieus.

2. Het Tijdschrift Zelf

Niet alle wetenschappelijke tijdschriften zijn even goed. 

Sommige tijdschriften, zoals Science, zijn ontzettend moeilijk om in te publiceren, omdat ze zo hoog staan aangeschreven. De keuring is erg streng. Aan de compleet andere kant van het spectrum staan tijdschriften die door een onzinverkondigende wetenschapper zijn gemaakt en die dus ook onzinverkondigende artikelen toelaat of zelfs toejuicht voor in zijn tijdschrift. Het is voor een leek erg lastig om de kaf van het koren te scheiden wat betreft de kwaliteit van een tijdschrift, maar als je een beetje research op het internet doet kom je denk ik een heel eind.

3. De Inleiding

Wetenschappers moeten keuzes maken tussen welke onderzoeken ze aanhalen en vooral: welke hypothese ze gaan onderzoeken. Een hypothese kan zijn: ‘vlees eten veroorzaakt darmkanker’. Wanneer er dan geen darmkanker wordt gevonden in dit onderzoek, dan betekent het nog niet dat vlees absoluut geen darmkanker veroorzaakt. Het is alleen in deze studie niet gevonden. En dat kan liggen aan de methodiek of de analyse van de resultaten.

4. De Methode

Er zijn meer wegen die naar Rome leiden, en zo zijn er ook meer methoden om fenomeen X te onderzoeken. Bijvoorbeeld:

  • Je kunt ratten op een vleesloos en vleesbevattend dieet zetten (waar ik overigens zwaar op tegen ben, maar het gebeurt);
  • Je kunt het percentage darmkankerpatiënten berekenen onder mensen die wel en geen vlees eten;
  • Je kunt vleeseters op een vegetarisch- en vleesbevattend dieet zetten, deze twee groepen tien jaar volgen en na tien jaar kijken in welke groep de meeste darmkanker wordt gevonden.

Enzovoorts. Sommige methoden zullen misschien geen resultaat opleveren, en anderen wel. Wat is dan de waarheid?

Nu kan het ook nog zo zijn dat een methode niet valide is, oftewel: de methode meet niet goed wat het wil meten. In het geval van het darmkankeronderzoek is het bijvoorbeeld een slechte methode om vleeseters op een vegetarisch en vleesbevattend dieet al na één jaar te testen: darmkanker ontwikkelt zich niet op zo’n korte termijn, en daarom is dit een slechte methode voor dit onderzoek. Een negatief resultaat betekent hier dus dat de methode zelf slecht is; niet dat er geen verband zou zijn.

Ook kan een methode slecht uitgevoerd worden, door bijvoorbeeld menselijk falen. Als jij als onderzoeker faalt in het detecteren van kanker terwijl de persoon die je onderzocht het wel bleek te hebben, dan heb je de methode slecht uitgevoerd. Het kan ook zo zijn dat de deelnemers aan je experiment zich onwenselijk gedragen. Wie als vleeseter op een vegetarisch dieet wordt gezet en wordt geacht om dit tien jaar vol te houden maar zich hier stiekem niet aan houdt, kan mooi het hele onderzoek verpesten.

5. De Resultaten

Het favoriete gedeelte van menig wetenschapper (kuch). In de resultatensectie draait het om de cijfertjes. Je hebt je onderzoek gedaan en gaat nu alle data die je hebt verzameld analyseren. En ik lieg niet als ik zeg dat heel erg veel onderzoekers heel erg slecht zijn in data-analyse. Gelukkig zijn daar dan nog altijd de reviewers, die jouw artikel kritisch door horen te lezen alvorens het in een wetenschappelijk tijdschrift mag belanden. Maar vaak hebben de reviewers de mogelijkheden (of de motivatie) niet om jouw analyses strict onder de loep te nemen. Foutjes in analyses kunnen over het hoofd worden gezien.

Daarbij komt het maar heel zelden voor dat de ‘rauwe’ data van je wordt gevraagd en iemand anders alle gegevens die je hebt verzamdeld nog eens gaat analyseren. Je wordt dus als wetenschapper in de overgrote meerderheid van de gevallen vertrouwd op je blauwe ogen, dat je geen data hebt zitten te verzinnen of manipuleren.

6. De Conclusie

Verkeerde of overdreven conclusies.

In de conclusie geeft de auteur antwoord op de vraag die hij heeft gesteld in de inleiding: is zijn hypothese bevestigd met dit onderzoek of is het niet bevestigd? Veel wetenschappers zijn fantastische auteurs die hun standpunt zeer goed kunnen onderbouwen, wat kunnen aandikken of in een bepaalde richting sturen. Veel mensen lezen alleen de samenvatting (abstract) van een artikel. Als de auteur creatief is geweest met het interpreteren van de resultaten en dit op zo’n manier in de samenvatting heeft gezet dat het overeenkomt met wat hij wilde vinden, dan neem jij dit zomaar over als je niet het hele artikel hebt gelezen.

7. De Citaten

De inleiding- en conclusiesectie van een artikel bevat veel citaten naar andere onderzoeken. Auteurs die enkel de samenvatting of conclusie van een onderzoek lezen kunnen de ander per ongeluk of expres verkeerd interpreteren. Als hun bewering dan weer geciteerd wordt door andere onderzoekers dan ontstaat er een mythe, iets dat helemaal niet waar is, oftewel onzin. Je kunt dit vergelijken met het doorfluisterspelletje dat je als kind waarschijnlijk wel eens speelde.

Iedere wetenschapper zou daarom eerst het hele artikel waar de ander naar refereerde kritisch moeten lezen. Helaas gebeurt bij lange na niet altijd, dus wees altijd heel kritisch op andermans citaten, ook (vooral) in populaire artikelen op het internet! 

Conclusie: Wat Betekent Dit voor Veganisme?

Nou, ten eerste dat we niet alle uitspraken van voedingsexperts, maar ook bekende vegans, voor absolute waarheid moeten aannemen. We moeten altijd zelf kritisch blijven denken en tegelijkertijd nieuwe ideeën een kans geven om verder te onderzoeken.

Ten tweede betekent het dat we op onze hoede moeten zijn. De handel in vlees, vis, zuivel en eieren is big business, en een levensstijl die deze producten links laat liggen wordt nou niet bepaald toegejubeld door desbetreffende industrieën. Sterker nog, de vegan revolutie is voor hen een potentiële bedreiging. En daarmee wordt de wetenschap die zij sponsoren een potentiële bedreiging voor veganisme. De doemdenker in mij voorziet een stroom gesponsorde onderzoeken naar de ‘gezondheidsvoordelen’ van dierlijke producten (maar misschien denk ik wel teveel en komt mijn hypothetische voorspelling helemaal niet uit. Laten we het hopen!).

Nu zijn er nog relatief weinig veganisten, maar mocht het tot een punt komen dat dieruitbuitingsindustrieën veganisme gaan bevechten, weest dan ten eerste ontvankelijk voor de kritiek. Maar onthoud ook de zin die Robbie Williams zo mooi kan overbrengen

First they ignore you

Then laugh at you

And hate you

Then they fight you

Then you win

– Gandi of Nicholas Klein

Dus in welk stadium je je als bekende of onbekende vegan ook bevindt: wees kritisch maar openminded, en onthoud waar het toe leidt.

Then you win.


* Voor de filosofen onder ons: true, ik vermoed ook dat absolute waarheid niet bestaat maar dat ieder persoon een ‘eigen waarheid’ heeft. Kom ik denk ik nog wel op terug. In ieder geval bedoel ik hier met ‘waarheid’ het tegenovergestelde van pseudowetenschap en onzin. 

** Wetenschappers die data verzinnen of manipuleren mogen wat mij betreft de titel ‘wetenschapper’ überhaupt niet dragen. Als je beroep het achterhalen van de waarheid is, maar je zelf dingen gaat verzinnen, dan ben je een oplichter en daarom per definitie geen wetenschapper. 

Foto credits kleine foto’s: Puck Kroon

You Might Also Like...

  • Waarom is Tempeh Gezond? - Brenda de Groot
    18 juli 2018 at 00:30

    […] Mijn jubelende gezondheidsoordeel is niet zomaar uit de lucht gegrepen – ik ben namelijk behoorlijk kritisch als het gaat om gezondheidsclaims. Ik heb alle gezondheidsvoordelen die je hieronder zult lezen […]