Brenda de Groot
Ethiek Vegan

Waarom Speciesisme de Wereld Uit Moet

Je bent het woord misschien al eens tegengekomen deze website: speciesisme. Discriminatie op basis van soort. Speciesisme is naar mijn mening één van de grootste problemen van deze tijd. Omdat we onszelf als mens meer waarde toedichten dan andere diersoorten sterven er iedere dag miljoenen dieren een verschrikkelijke dood, lijden er nog veel meer in het weerzinwekkende systeem dat we de voedselindustrie noemen, en dreigen complete ecosystemen in te storten waarvan we de gevolgen niet eens kunnen bevatten.

Grappig toch, dat de meeste mensen nog nooit van de term speciesisme hebben gehoord. Nu kan ik je naar Wikipedia verwijzen, maar omdat dat ongeveer net zo spannend is als het Burgerijk Wetboek lezen doe ik zelf ook maar een duit in het zakje.

In dit artikel leg ik uit:

  • Wat speciesisme is
  • Waarom het moreel, rationeel noch logisch is
  • Waarom het de wereld uit moet
  • Hoe dat er in de praktijk uitziet

Laten we beginnen bij het begin: want wat betekent speciesisme nou precies?

De Definitie van Speciesisme

De term ‘speciesisme’ is nog niet zo lang geleden ontstaan, in 1970. Richard Ryder, een Britse schrijver, psycholoog, en voorvechter voor dierenrechten, keek met verbazing toe hoe in de jaren ’60 iedereen zich druk maakte over racisme en seksisme, maar dat er geen haan kraaide naar het leed dat andere soorten werd aangedaan. Terwijl Richard er in bad over lag te piekeren kwam hij plotseling tot de juiste naam voor dit fenomeen: speciesisme! Hij schreef er een pamflet over en verspreidde die eigenhandig door Oxford. Daar werd het door de jonge filosoof Peter Singer opgemerkt, die het woord zijn formele definitie gaf:

Speciesism

A prejudice or bias in favour of the interests of members of one’s own species and against those of members of other species.”

– Peter Singer, Animal Liberation (1975)

In het Nederlands vertaald, “Een vooroordeel of partijdigheid die individuen van de ene soort begunstigt ten koste van individuen van een andere soort”. Maar dat kan ook een stuk korter, namelijk zo:

Speciesisme = discriminatie op basis van soort.

Waar racisme discriminieert op basis van ras, en seksisme op basis van geslacht, zo discrimineert speciesisme op basis van soort. De meest voorkomende en meest destructive vorm van speciesisme is het idee dat mens-zijn voldoende reden is om meer morele rechten te hebben dan andere dieren. En dat is naar mijn mening net zo fout als het toekennen van meer rechten aan blanken of mannen, dan aan mensen met een andere huidskleur of van een ander geslacht.

 

Speciesism explained in an illustration - copyright Brenda de Groot

 

Speciesisme in de Praktijk: Dieren Gebruiken

Speciesisme is de standard quo is in onze huidige samenleving. We eten vlees, vis, zuivel en eieren eten, we kopen schoenen van leer, en we gaan gezellig op zondag naar het Dolfinarium. En we vinden dat met z’n allen echt doodnormaal.

Het klopt dat veel mensen geen benul hebben van het leed dat achter staldeuren en circustenten schuilgaat, maar ook al weten we dat wel, dan nog vinden we ons eigen genot en gemak belangrijker dan het lot van miljarden dieren.

We blijven dieren eten omdat we het zo lekker vinden. We blijven gevilde dieren kopen omdat het ons uiterlijk opfleurt. En we blijven dieren opsluiten omdat we het zo vermakelijk vinden om naar hen te kijken. Als we mensen op de plaats van de dieren hadden gezet, dan waren we er allang mee gestopt. Wat zeg ik, dan waren we er niet eens mee begonnen. Maar helaas voor hen behoren zij tot een andere soort. Case closed.

We kunnen prima zonder

Het klopt dat we in ons evolutionaire verleden ook vlees hebben gegeten, al moeten we dan wel even de context in ogenschouw nemen. In de ijstijd kon een succesvolle jacht het verschil tussen leven of dood betekenen. Dankzij het vlees verhongerden we niet, en dankzij de huiden konden we onze kale lichamen beschermen tegen de barre kou. Maar we leven niet meer in de prehistorie. Met Albert Heijn die zelfs tot in de keuken bezorgt, de uitvinding van vitamine B12 supplementen, en een H&M hebben we geen dierlijke producten meer nodig.

Het wetenschappelijke bewijs is zo overweldigend dat ook overheden het beamen: ons lichaam heeft dierlijke producten niet nodig om gezond te zijn en te blijven [1,2,3]. Sterker nog: een plantaardig voedingspatroon levert waarschijnlijk meer gezondheidsvoordelen op dan een dieet mét dierlijke producten [4,5,6,7].

Speciesisme en dieren gebruiken zit echter in onze cultuur geroest, en er zijn maar weinig mensen die er kritische vragen bij stellen. Terwijl dat júist is wat we als intelligente en oppermachtige diersoort zouden moeten doen.

De Machtige Mens

Als Homo sapiens sapiens, oftewel ‘denkende mens’, zijn we gezegend (of vervloekt, afhankelijk van de context) met een behoorlijk ontwikkeld stel hersens. Met dit superbrein zijn we tot dingen in staat die andere diersoorten niet kunnen, zoals raketten bouwen, verkeersstromen regelen, en nadenken over wat Jantje van Pietje vindt nadat hij Truus vorige week had verteld van Corrie te willen scheiden. Pretty next level.

Onze intellingentie stelt ons ook in staat om alle andere dieren te domineren. Er is geen dier dat het van ons kan winnen, omdat we ze allemaal te slim af zijn. Met die macht komt grote verantwoordelijkheid, zou je denken. We zouden dieren moeten behandelen zoals we kinderen behandelen. Maar de werkelijkheid is anders. We gebruiken dieren om er zelf beter van te worden, en verantwoorden dit met speciesistische redenen die immoreel, irrationeel en onlogisch zijn.

Waarom Speciesisme Moreel Onrechtvaardig is

Misschien vrvraag je je nog steeds af wat er mis is met speciesisme, en waarom het zo onlogisch en immoreel is.

Ik leg het graag uit aan de hand van twee argumenten, die ik respectievelijk De Aliën Take-over en Baby’s Mishandelen heb gedoopt.

1. De Aliën Take-over

Oftewel: “Wat gij niet wilt dat u geschiedt..”

Stel je eens voor. Morgen landt er een UFO op aarde. Hyperintelligente aliëns nemen binnen no-time de hele planeet over en zetten alle mensen gevangen, inclusief jou.

Daar zit je dan, in een kooi.

Zou jij het gerechtvaardigd vinden dat, omdat zij slimmer zijn dan jij, ze met je kunnen doen wat ze willen? Dat ze experimenten op je kunnen uitvoeren, dat ze mensen fokken voor hun vlees, of dat ze je levend opensnijden, je organen eruit halen en je verwerken in de sushi (“Mmm, maki met prefrontale cortex”)? Kortom, dat ze alles met jou kunnen doen wat mensen nu met dieren doen? Als je nagaat wat we dieren aandoen is dit je ergste nachtmerrie.

Natuurlijk, jij bent niet degene die vissen levend opensnijdt – dat is barbaars. Maar je bent wél degene die de persoon die dat doet van een salaris voorziet, en er zo voor zorgt dat dit proces standhoudt. Net zoals de hele aliënbevolking degene die jou slacht geld geeft om jouw vlees te kunnen eten. Niet hun verantwoordelijkheid..

Als dit je nog niet heeft overtuigd, en je van mening bent dat dieren vanwege hun cognitieve capaciteiten minder morele rechten verdienen dan mensen, dan is het volgende argument voor jou. Laten we een baby gaan mishandelen.

2. Baby’s Mishandelen

Nog behoorlijk wat mensen vinden nog steeds dat wij als soort meer waarde hebben dan andere dieren omdat we zo intelligent zijn. Dat we, omdat we zo goed zijn in taal, plannen, empathie en abstract denken, het recht hebben om varkens een leven lang tussen ijzeren stangen op te sluiten, maar mensen niet.

Moraliteit en ratio daargelaten – zelfs als je deze redenering zou volgen, dan zou het ook logisch geen stand houden. Het probleem met het aannemen van intelligentie als criterium voor morele rechten, is dat het argument niet opgaat voor baby’s en mensen met een verstandelijke beperking.

Ter illustratie heb ik een dier – een kip – vergeleken met een mensenbaby op precies deze cognitieve waarvan we beweren dat het mensen meer morele rechten oplevert dan dieren. Ik heb hier opzettelijk de kip als voorbeeld genomen, want als kippen al meer cognitieve vermogens hebben dan baby’s, dan gaat het intelligentie-argument voor het gebruik van bijvoorbeeld varkens, paarden en dolfijnen al helemaal niet op. Ook lees je verderop wat de consequenties voor de baby zouden zijn als we het intellectuele argument ook zouden toepassen voor onze eigen soort.

1. Taal

Tja, het lijkt er toch echt op dat de gemiddelde kip verbaal gezien vaardiger is dan een baby. Een kip kan wel 30 tot 40 verschillende geluiden produceren, met allemaal een unieke betekenis [8]. En dan heb ik het nog niet eens over de nonverbale communicatie. Bij een baby houdt het wel zo’n beetje op bij “Ik heb honger”, “Ik heb in mijn luier gepoept” en “Ik wil dat je me oppakt”.

2. Plannen

Jazeker, een kip is in staat te plannen voor de toekomst. Kippen stellen bewust een beloning uit zodat ze op een later tijdstip een grotere beloning krijgen [9]. Daartegenover staat een baby die niet eens de controle over zijn eigen sluitspier heeft. De zelfcontrole die de kip laat zien, ook wel delay of gratification genoemd, wordt bij kinderen pas vanaf ongeveer 4 jaar geobserveerd [10] (hier is een leuke video daarover: de Marshmallow Test).

3. Empathie

Een kip is empatischer dan een baby. Pas rond een jaar of 4 ontwikkelt een kind het vermogen om zich in te leven in anderen [11,12]. Een baby laat het koud of jij pijn hebt als je je teen hebt gestoten of niet. Een kip daarentegen reageert gestresst wanneer haar kuiken iets wordt aangedaan [13], wat een aanwijzing is voor empathie.

4. Abstract denken

Kippen kunnen tellen. Wat zeg ik, zelfs kuikens kunnen tellen. In deze video zie je dat een kuikentje direct naar de barrière gaat waar meer oranje balletjes liggen. Onderzoekers hebben ontdekt dat ze zelfs kunnen optellen en aftrekken [14]. Ook blijkt het dat kippen, net als mensen, van links naar rechts ‘lezen’ bij het tellen [15].

Check ook even dit:

Wat Dit Betekent

(Waarschuwing: de volgende alinea is vrij heftig voor gevoelige visueel-ingestelde mensen)

Wat dit betekent is dat als we het intelligentie-argument van zouden volgen, we baby’s hetzelfde mogen behandelen zoals we kippen behandelen. We zouden schuren vol ‘vleesbaby’s’ hebben, met beentjes die bezwijken onder hun gewicht, gebroken botten, open wonden van doorligplekken en voetzooltjes die door de bijtende ammoniak van uitwerpselen op de vloer zijn rauwgepeuterd. Hun korte en ellendige leventjes zullen eindigen in het slachthuis, waar ze onderstebovengetakeld worden om te worden verwerkt voor hun vlees. Sommige (en wellicht zelfs alle [16]) baby’s zullen bij volle bewustzijn de keel worden doorgesneden door een zaagmachine, en als ze die per ongeluk weten te ontwijken zullen ze levend worden gekookt. Denk ook nog even aan de eierindustrie, waar onze zoontjes direct na geboorte levend worden versnipperd.

Voor de speciesist die als laatste stuiptrekking nu beweert dat baby’s nog de potentie hebben om intelligenter te worden en daarom meer rechten bezitten dan dieren: je kunt in alle gevallen de baby in het bovenstaande voorbeeld door een persoon met een (ernstige) verstandelijke beperking vervangen. Daarmee wil ik niet zeggen dat een willekeurige persoon met een verstandelijke beperking zich net zo gedraagt als een baby, maar ik denk dat je de strekking van m’n argument wel snapt.

We kunnen concluderen dat het intelligentie-argument voor speciesisme niet standhoudt. Het is onlogisch, irrationeel en bovenal onethisch. Jeremy Bentham is het met me eens. Om hem op dit issue the quoten:

[…] the question is not, Can they reason? nor, Can they talk? but, Can they suffer?

Of, zoals ik liever zou zeggen, “Are they conscious?”. De meeste dieren die we opsluiten, mishandelen en slachten zijn duidelijk bewust en zijn duidelijk in staat om te lijden. Ze laten emoties zien zoals angst, blijdschap en verdriet [17,18]. Ze kunnen pijn en stress ervaren, en gek worden van verveling in een kale box [19]. Naar mijn idee is het hoog tijd om deze feiten te erkennen en er moreel naar te handelen.

Bonte kip op de hand van een man

Speciesist: To Be or Not to Be

Je zou kunnen zeggen dat speciesisme voortkomt uit een gebrek aan empathie en het onvermogen om rationeel te denken van de kant van de mens. We kunnen ons blijkbaar niet inleven in een kip of een varken, of in ieder geval niet op de momenten dat het ertoe doet: in de supermarkt of in het restaurant. Ondanks onze verbluffende intelligentie falen we hard in logisch redeneren, en is onze drang naar gemak en genot sterker dan onze moraal.

Het is triest. Maar het goede nieuws is: we zijn nog steeds Homo sapiens – denkende mensen. Het is nooit te laat om te leren en daarnaar te handelen.

Dus aan jou de keuze. Ga jij straks voor die groentenburger in het schap of voor de vegetarische bonenschotel in het restaurant, of blijf je slaaf van je eigen lusten? Het is jouw fantastische brein. Doe er wat mee.

Anti-Speciesisme?

Nu zocht ik naar een woord voor het tegenovergestelde van speciesisme, en een beter woord voor anti-speciesisme. Anti-speciesisme heeft naar mijn idee een behoorlijk negatieve lading vanwege het woord ‘anti’. Niet bepaald de spirit waarmee je de speciesistische maatschappij gaat veroveren.

Ik zoek naar een positief woord, want anti-speciesisme is namelijk positief van zichzelf: pro gelijke morele behandeling voor iedere diersoort. Ik ben lang bezig geweest met het vinden van het antonym van speciesisme, en ik arriveer keer op keer bij de term veganisme. Niet geheel onlogisch, natuurlijk. Een persoon wordt veganist omdat hij of zij zich wel inleeft in andere diersoorten, het leed van hen aantrekt en actief stappen onderneemt om zoveel mogelijk leed te voorkomen. De definitie spreekt voor zich. Een oprechte anti-speciesist kan eigenlijk ook niet anders dan veganist zijn*.

Een andere, misschien nog wel geschiktere term is animalist. Het probleem met dit woord is echter dat het al meerdere betekenissen heeft, en de anti-speciesistische benadering niet de bekendste is. Voor nu houd ik het dus op veganist als antoniem voor speciesist, maar mocht jij met een beter woord komen, laat het dan vooral weten.

Conclusie

De moraal (ha!) van dit verhaal: speciesisme is ongegrond en geen rechtvaardiging voor het gebruik en misbruik van dieren. Ik hoop dat je wat wijzer bent geworden na het lezen van dit artikel (bijvoorbeeld hoe tof kippen eigenlijk zijn), of dat het je stof tot nadenken heeft gegeven.

Ik wil daar nog wel één ding over kwijt.

Als we stoppen met het kopen en eten van dierlijke producten, dan kunnen we uiteindelijk speciesisme de wereld uit helpen. Maar ik vind niet dat je een slecht mens bent als je er geen veganist eetpatroon op na houdt. Dieren gebruiken en speciesistisch denken zit zo diep in ons systeem gebakken dat het niet meer dan logisch is dat er tijd overheen gaat om anders te denken en hier ook naar te handelen.

Je hoeft van mij nu echt niet cold turkey veganist te worden. Maar wat ik wel heel erg zou waarderen, en alle dieren die je mogelijk in de toekomst zal gaan gebruiken met mij: zet je empathie aan als je voor het supermarktschap staat of de menukaart in het volgende restaurant leest. En zet stappen in de richting van minder vlees, vis, zuivel en eieren. Ga voor de vegetarische burger in plaats van een slavink, tofureepjes in plaats van kipstukjes, en voor sojayoghurt in plaats van de koeienvariant. Vasthouden aan je gewoontes voelt veilig en comfortabel, maar soms moeten we onszelf er even toe zetten om gewoontes te veranderen en nieuwe gewoontes aan te maken. Als je niets verandert, verandert er niets.

Hungry for more? Lees ook eens mijn andere artikelen:


* Een veganist is niet per definitie een anti-speciesist. Voorbeelden zijn veganisten die hun plantaardige voedingspatroon volgen om gezondheidsredenen, persoonlijke smaak of voor milieudoeleinden.

This post is also available in EN

You Might Also Like...

11 Comments

  • Reply
    Margriet
    30 april 2017 at 11:28

    Wat een topartikel! Superstrak geschreven en een fijne intro voor de rest van deze website.

    • Reply
      Brenda
      30 april 2017 at 12:54

      Wauw, dank je wel Margriet! Wat een ontzettend lieve reactie!

    • Reply
      Kim
      22 mei 2017 at 12:12

      Allereerst excuses voor mijn meerdere typ fails in mijn vorige stukje ;/ Maar equagenisme spreekt inderdaad wat soepeler uit en is ook makkelijker te schrijven. En zeker ook goed te internationaliseren daar het al een half Engels woord is! Wat mij betreft een goede keuze dus (:

  • Reply
    Kim
    1 mei 2017 at 00:17

    Interessant artikel, zet mij zeker aan het denken over in hoeverre ik zelf een (On)bewuste speciesist ben.. Toen ik nadacht over eventuele andere termen voor anti-speciesist (kwam niet verder dan aequagenisme) kwam er wel een meest vreemde gedachte opborrelen toen ik over dit onderwerp nadacht en mij plots af vroeg of een kannibaal ook een anti-speciesist is (I know,wut?!…) Een kannibaal is geen veganist uiteraard maar hij eet wel ook mensenvlees dus discrimineert niet direct op soort, zeker als ie ook nog rond paradeert in een jasje van mensenhuid en voor het onderhoud van deze behoeften een hokje met mensen houdt… Totaal absurde gedachtegang uiteraard maar was wel benieuwd naar jouw gedachte hierover… Overigens ook yes voor de erkenning van de tofheid van kippen! ?

    • Reply
      Brenda
      1 mei 2017 at 11:29

      Hoi Kim! Aeguagenisme moet je nog maar eens uitleggen, want ik ben heel benieuwd hoe je daar op gekomen bent! En inderdaad, het zou een anti-speciesist in theorie vrij weinig uitmaken of een mens of een dier wordt gedood en gegeten, al roept het eten van mensenvlees walging op bij de meesten van ons. Ik denk dat de afkeer van kannibalisme evolutionair functioneel is, want anders hadden we het niet lang uitgehouden als soort op deze planeet 😉 Moreel gezien zou het dus inderdaad niets moeten uitmaken of we nu mensen of dieren zouden eten, al is het hele punt dat het eten of gebruiken van ieder individu voor je eigen gewin naar mijn idee moreel verkeerd is. In dat opzicht is een anti-speciesist dus niet per definitie een veganist! Mmm. Wat is aeguagenisme? 😉

      • Reply
        Kim
        6 mei 2017 at 19:29

        Yess helder! En gelukkig inderdaad voor de afkeer van kannibalisme ? Dank voor je uitleg en ik ga uitgebreider antwoorden als ik achter mijn laptop zit!

        • Reply
          Kim
          8 mei 2017 at 00:07

          Nu achter de laptop met wat meer gemak typend; Ik wam op aeguagenisme door het combineren van de Latijnse woorden voor Gelijk (aequalis) en soort (genus, al is het in de biologie dan weer een rang boven soort is in de taxonomie :/). Niet heel indrukwekkend als ik het zo uittyp maar vond het er wel mooi uitzien en dekt, hoop ik(!), de lading van de betekenis (alle soorten gelijk behandelen.) Ben benieuwd wat je er van vindt!

          • Brenda
            8 mei 2017 at 09:18

            Mmm interessant! En goed over nagedacht. Het woord ziet er inderdaad prachtig uit, maar ik moest wel m’n best doen om het te kunnen lezen en uit te spreken. Ik zat dan zelf weer verder te denken aan ‘equagenisme’, waar het Engelse woord ‘equality’ in verwerkt is – gelijkheid dus. Maar ik bedacht me eigenlijk direct dat absolute gelijkheid – de definitie van equality – in rechten voor soorten niet is wat een anti-speciesist (waaronder ikzelf, andere veganisten en moraalfilosofen) nastreeft. Een chimpansee heeft niets aan stemrecht, of het recht op vrijheid van meningsuiting. In plaats daarvan zouden we iedere diersoort moeten behandelen naar de specifieke behoefte van die soort. Het woord ‘equity’ of ‘equigenisme’ komt dan meer in de buurt.

            Maar, zo dacht ik verder, het gaat hier niet om de gelijkheid in rechten maar de gelijkheid in waarde van soorten. Waardoor equality of equagenisme uiteindelijk toch een beter uitgangspunt van anti-speciesisme is dan equigenisme dat is. Wat die gelijkheid in waarde dan voor implicaties heeft voor de rechten en de behandeling van een speciefieke diersoort is dan een vervolgvraag die vloeit uit anti-speciesisme/equagenisme.

            Nu ben ik op mijn beurt benieuwd naar wat jij van het woord equagenisme vindt! 😉

  • Reply
    Linda Huijsmans
    1 mei 2017 at 20:09

    Mooi artikel brenda over speciesisme,
    Zoals je weet zijn wij ook al een beetje begonnen met minder dierlijke producten te eten, namelijk ;soja
    Dit was heel even wennen, maar het bevalt ons prima!
    Een dag geen dierlijke producten per week,dat is waar we nu aan gaan werken, alle beetjes helpen.;-)

    • Reply
      Brenda
      1 mei 2017 at 21:45

      Ja, jullie zijn toppers, hoor 😉 Ik ben trots op jullie!

  • Reply
    Marleen Zoë
    3 augustus 2017 at 14:51

    Fijn artikel Brenda 🙂 Dat heb je mooi uigelegd. Ik ben ook zelf erg empathisch en plantaardig ingesteld. Geen dieren in mij (,of melk of honing).

  • Leave a Reply